Ahmet Hamdi Tanpınar’ın şiiri sembolist bir ifade üzerine kurulmuştur. Aynı anlatım tarzı romanlarına da zaman zaman sirayet eder. Ancak muhteva açısından metafizik eğilimleri ile estetik endişelerini şiire ayırdığı halde, sosyal temalar için nesri seçmiştir. Romanları, zengin hayat hikayesinden taşarak Türkiye meselelerine kendine has yorumlar getirir. Medeniyet değiştirme girişimlerinin insanımızı soktuğu çıkmazları araştırırken yaptığı tahliller, insanımız ve toplum yapımız açısından dikkate değer hükümler taşır.

Saatleri Ayarlama Enstitüsü toplumumuzun bu değişme süreci içindeki durumunu, fertten yola çıkarak topluma varan teknikle anlatıyor.

Berna Moran’ın Yorumuyla:

Saatleri Ayarlama Enstitüsü iki uygarlık arasında bocalayan toplumumuzun yanlış tutumların, davranışlarını, saçmalıklarını alaya alan, eleştiren bir romandır. Eser çocukluğu Abdülhamit döneminde geçen, Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerini de yaşayan Hayri İrdal’ın anıları şeklinde verildiğine göre söz konusu hicvin son elli yıllık Türk toplumuna yöneltilmiş olması gerekir. Birinci bölüm Büyük Ümitler tanzimat öncesini, ikinci bölüm Küçük Hakikatler Tanzimat dönemini, üç ve dördüncü bölümler ise cumhuriyet döneminin başlarını ve devamını ele almaktadır. Yazar söz konusu dönemleri gerçekçi bir yöntemle yansıtıyor demek istemiyor tabiî, toplumumuzun o dönemlerdeki bazı özelliklerini dolaylı bir yoldan dile getirip hicvettiğini söylemek istemektedir.

Yazarlar romanda hiciv için çeşitli yöntemlere başvurmuşlardır. Paradi yöntemi (Cervantes), Utopia yöntemi (Huxley), hayvanlar dünyasını alegorik olarak kullanma yöntemi (G. Orwell), topluma bir yabancının gözüyle bakma yöntemi (Montesquieu)…

Tanpınar, Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde bu sonuncuyu biraz değiştirerek ve daha karmaşık bir biçime sokarak kullanır. Yöntemi de toplumu bir gözlemci kullanarak eleştirmektedir. Başka romanlarda yazar kullandığı yabancı kişiyi o toplumun çeşitli kesitlerine ya da kurumlarına sokar ve toplumun o günkü durumunu eleştirir. Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde ise İrdal’ın çevresindekiler fazla değişmez, aynı kişilerdir.

Hiciv, geleneksel, toplumsal ve âhlaki değerlerle, hayatta bunlara ters düşün davranışların yarattığı uyumsuzluktan kaynaklandığına göre, etkili olması için yazarın okurla paylaştığı rasyonel bir normlar sisteminin bulunması gerekir. Yazar bu normların dışına çıkanları kendisine hedef alır, çünkü amacı bu bozuklukları, aksayan yönleri gülünç düşürerek düzeltmelerine yardımcı olmaktır. Bozukluklar da çeşitlidir. Gurur, iki yüzlülük, aptallık, bencillik, para hırsı sömürü, zulüm, haksızlık vb.

Tanpınar, en etkin mizahı elde etmek için İrdal’ın bir gereç gibi kullandığından kişiliğinin tutarlı olmamasına aldırış etmez. Bu tutarsızlık, okurun eseri anlamasına güçleştirecek duruma gelir. Fakat romanın büyük bir kısmında İrdal, saf, iyi kalpli, sağduyu ve mantık sahibi, kendisi de dahil dürüstlükten ayrılanları eleştiren, geleneksel değeri savunana bir adamdır.

Mustafa Kutlu’nun Yorumuyla:

Söz marifet tâcıdır
Sanma gayrı tâc ola
Taklit ile tok olan
Hakikatte aç ola

Saatleri Ayarlama Enstitüsü genellikle “iki uygarlık arasında bocalayan toplumumuzun yanlış tutumlarını, davranışlarını, alaya alan eleştiren” veya “Türk cemiyetinin son elli yıl zarfında nasıl donmuş bir hayat şekli ile onu gülünç şekilde aşmak isteyişini anlatmaktadır.” Şeklinde değerlendirmiştir.

Öncelikle bu romanın sadece Türk toplumunun elli yılını veya bununla beraber iki medeniyet arasında kalışımızın doğurduğu meseleleri ele almayı, görünen gerçeği bir takım semboller vasıtası ile gülünçleştirip hicvetmeyi, tenkit etmeyi gaye edindiğini sanmıyoruz. Eserin anlatımında son derece girift ifadeler ile ironik yaklaşım teknikleri bulunmaktadır. Bu ve beraberinde ele alınan meseleler, Tanpınar’ın eserine bir dış kabuk teşkil etmiştir. Önemi asla küçümsenmeyecek olan bu roman kabuğu, bu mizahî doku, bu sembolik anlatım okuyucuyu çoğu yerde öze inmekten alı koyan bir mahiyet arz etmektedir.

Sonuç : Saatleri Ayarlama Enstitüsü, sonunda, lüzumsuz bir müessese olduğu anlaşıldığı için lağvedilmiştir. Bununla beraber, Ayarcı, Ankara’ya giderek bir Daimi Tasfiye Komisyonu kurulmasını sağlar. Böylece çark aynı şekilde dönmeye devam edecektir. Roman Ayarcı’nın şüpheli bir trafik kazası ile ölmesi ile biter.

Tanpınar, bu romanıyla aynı zamanda bir mizah ustası olduğunu ispat etmiştir. Fakat bu mizah, güldürmekten çok acı acı düşündüren bir mizahtır. Üç yüzyıllık maceramızı bütün yönleriyle ele alarak çok sıkı bir tenkide taî tutmuş, içinde çırpındığımız abes bataklığını bütün sefaletiyle gözler önüne sermiştir.

Abes çarkı aynı şekilde dönmekte ve hâlâ kolektif yalanlar içinde oyalanmaktayız. Saatleri Ayarlama Enstitüsü, değişik adlarla faaliyetini sürdürüyor. Hayatımıza Halit Ayarcı’ların mantığı hâkim. İrdal’lar hep mütereddit, beceriksiz, tembel ve işin şakasında. Kitlelere gelince onlar her zaman hayatlarında emniyetli ve sağlam olmayı tercih etmişlerdir.

KİTAPLIK olarak Çağdaş Türk Edebiyatının bu demirbaş kitabını muhakkak kütüphanenizde bulundurmanızı öneririz. Keyifli okumalar.
Bu Kitabı Alanlar Ayrıca Aşağıdaki Eserlerle de İlgilendiler: